وضعیت اجتماعی و اقتصادی استان ، استان همدان

برابر آمارگیری جاری جمعیت در سال ۱۳۷۰، کل جمعیت استان ۳۲۰‚۶۵۱‚۱ نفر بوده که از این تعداد ۴۲/۲ درصد در مناطق شهری و ۵۷/۸ درصد در مناطق روستایی سکونت داشتند. تراکم نسبی جمعیت در هر کیلومترمربع در همین سال ۸۶/۸ نفر بود.

رشد جمعیت شهری استان در فاصله سال‌های ۷۰-۱۳۶۵ حدود ۵/۲ درصد بود. در همین مقطع، جمعیت روستایی استان از ۶۳ درصد در سال ۱۳۶۵ به ۵۷/۸ درصد در سال ۱۳۷۰ رسید که ۵/۲ درصد کاهش را نشان می‌داد. به عبارت دیگر در فاصله سال‌های مذکور مهاجرت از روستا به شهر افزایش یافت.

همدان منطقه‌ای است کوهستانی که در دامنه رشته‌ کوه الوند قرار گرفته و سرچشمه رودها و جویبارهای فراوان است. مراتع بین دره‌ای آن از دیرباز سبب جذب بخشی از دامداران و عشایر به این منطقه بوده است. جمعیت تقریبی عشایری که سالانه به این استان می‌آیند، حدود ۴۰ هزار نفر گزارش شده است. این استان با زمستان‌های نسبتاً سرد و تابستان‌های معتدل، مراتع چرای بهاره و تابستانه را برای عشایر فراهم می‌کند، تا آن حد که عشایر استان‌های همجوار نیز به این استان کوچ ییلاقی می‌کنند. از آن جمله‌اند تیره‌‌هایی از ایلات ترکاشوند، جمیر، یاریم تاقلو و بنفشه که از ایلام، کرمانشاه، لرستان و استان مرکزی به این منطقه می‌‌آیند و در ارتفاعات شمالی و جنوبی الوند و دیگر نواحی مرتفع استان تابستان‌گذرانی می‌کنند.

تابستان کوتاه خاصه در مناطق مرتفع شمال تویسرکان و جنوب همدان سبب شده است که ایلات و عشایر صرفاً به دامداری بپردازند و کشاورزی از رشد چندانی برخوردار نباشد. گروهی از تیره رحمتی ایل ترکاشوند در مناطق بین اسدآباد، تویسرکان و حوالی کوه خان گورمز به کشت و زرع محدود می‌پردازند.

اساس اقتصاد استان در مرحله اول کشاورزی و دامپروری و در مرحله‌ بعد مبتنی بر استخراج و استحصال معادن است. کشت در سطح استان به دو شکل دیم و آبی صورت می‌گیرد، اما بیشتر اراضی کشت شده به صورت دیم است.

مهم‌‌ترین محصولات کشاورزی استان گردو، گندم، جو، سیب‌زمینی و چغندرقند است که کشت گندم و جو حدود سه چهارم اراضی زیر کشت را به خود اختصاص داده است. محصول گردو به ویژه در تویسرکان از لحاظ کمی و کیفی کم‌نظیر است. اولین مرکز تحقیقات گردو در کشور در شهر تویسرکان تأسیس شده است. محصولات مهم دیگر استان در قسمت‌های کوهستانی انواع میوه‌ها (به ویژه سیب و گلابی) و در دامنه‌ها انگور، غلات، حبوبات و صیفی‌جات است.

براساس سرشماری کشاورزی سال ۱۳۶۷، در سطح استان ۵۶۰‚۸۰۲ هکتار زمین کشاورزی وجود دارد که از این وسعت ۷۵۱‚۲۸۶ هکتار آبی و ۸۰۹‚۵۱۵ هکتار دیم است. از کل اراضی آبی ۸۱۶‚۱۸۰ هکتار زیر کشت، ۸۷۷‚۸۰ هکتار به صورت آیش و ۰۵۱‚۲۵ هکتار باغ و قلمستان است. از کل اراضی دیم نیز ۳۷۶‚۲۶۰ هکتار زیرکشت و ۷۲۳‚۲۵۴ هکتار به صورت آیش و ۷۱۰ هکتار باغ و قلمستان است.

شیوه دامداری این استان بیشتر سنتی است، ولی با آموزش‌های لازم و اصلاح‌نژاد دام می‌‌توان تولید محصولات دامی آن را افزایش داد. این استان به علت تنوع آب و هوا، وجود مراتع وسیع و ییلاقی بودن منطقه، برای عشایر دامدار از اهمیت خاصی برخوردار است. در حال حاضر وجود مجتمع‌های دامداری صنعتی و نیمه‌صنعتی که زیر نظر مرکز گسترش خدمات تولیدی و عمرانی فعالیت دارند، تولید فرآورده‌های دامی آن را گسترش داده است.

استان همدان از نظر معادن بسیار غنی است و مهم‌‌ترین معادن آن گرانیت، سنگ آهک، سنگ ساختمانی، فلدسپات، سرب، روی، نقره آهنگران، گچ، لیمونیت، سیلیس، تراورتن و سنگ آهن است.

در این استان صنایع دستی بیش از صنایع ماشینی گسترش دارد، هرچند که با ورود صنایع ماشینی روزبه‌روز از اهمیت و اعتبار صنایع دستی کاسته می‌شود.

مهم‌ترین صنایع دستی استان قالی‌بافی، سفال‌گری، گیوه‌بافی، کفش‌دوزی، پوستین‌دوزی و دباغی است.

قالی‌بافی همدان در سطح ملی مشهور است و قالی‌های ریزباف آن به خارج از کشور نیز صادر می‌شود. سفالگری از صنایع دستی مهم استان به ویژه لالجین در شهر بهار است. انواع این ظروف و ابزار سفالی، علاوه بر مصرف محلی به خارج از آن نیز صادر می‌شود.

در اطراف شهر همدان و دیگر شهرستان‌های استان، کارگاه‌ها و کارخانه‌های متعددی تأسیس شده است که به تدریج بر تعداد آن‌ها افزوده می‌شود.

یکی از صنایع سبک استان، کارخانه صنعتی تولید شیشه است که در غرب ایران کم‌نظیر و از نظر ظرفیت تولیدی منحصر به فرد است. این کارخانه در حال حاضر انواع استکان، لیوان،‌ شیشه و نظایر آن را تولید می‌کند. سایر صنایع سبک استان عبارت‌اند از : صنایع غذایی، نساجی و چرم‌سازی، سلولزی، شیمیایی، کانی غیرفلزی، برق و الکترونیک و صنایع فلزی.

مهم‌ترین فعالیت صنایع سنگین استان عبارت‌‌اند از : ریخته‌گری چدن و تولید ادوات کشاورزی، ماشین‌آلات ساختمانی و راه‌سازی،‌ سوپاپ انواع خودرو و شرکت فولاد همدان.

بخش خدمات استان با توسعه آموزش عالی و کسب تجارب نوین، گسترش قابل توجهی یافته است.